ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΤΩΝ “ΕΦΤΑ” ΣΤΗΝ ΚΑΡΠΑΘΟ—-ΝΑΙ

ΤΟ ΥΠΑΙΘΡΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΡΠΑΘΟΥ

Ένα λιθόστρωτο μονοπάτι, στα δεξιά της δημοσιάς, μας οδηγεί στην αυλή μιας παραδοσιακής αγροικίας που αποτελεί μέρος του υπαίθριου αγροτικού μουσείου του οικισμού Πυλές, στα νότια της Καρπάθου, μόλις 15 χιλιόμετρα από τα Πηγάδια, πρωτεύουσα της νήσου. Εκεί έκπληκτη παρακολουθώ, με τον ενθουσιασμό του περιηγητή, την Καρπαθιά ξεναγό να μας μιλά για την περίφημη «μουρκούτα», την πήλινη λεκάνη με το γλύκισμα της «αλευράς», η οποία κοσμεί, μαζί με άλλα μοναδικά εκθέματα, το όμορφα σκηνογραφημένο μεγάλο δωμάτιο του αγροτόσπιτου και «αφηγείται» την ιστορία του εθίμου των «Εφτά» στην Κάρπαθο. Η δημοφιλής αυτή γιορτή με την εντυπωσιακή ονομασία αποπνέει την ιερότητα του αριθμού 7, ο οποίος θεωρείται ιερός, μαγικός, από αρχαιοτάτων χρόνων και επαναλαμβάνεται καθ’ όλη τη διάρκεια της τελετουργίας.

Η σύντομη περιγραφή της ξεναγού μου έδωσε το ερέθισμα να ερευνήσω το καρπαθιώτικο έθιμο των «Εφτά» και να δημιουργήσω αυτήν τη συνοπτική παρουσίαση η οποία αποστάζει πολλά λαογραφικά στοιχεία, όπως ιερουργίες, σύμβολα, χρυσά, ποίηση και την πίστη στη μοίρα, υλικό που καθρεφτίζει την πολιτιστική κληρονομιά της νήσου. Η εθιμική τελετή, με ρίζες στην αρχαιότητα, κατέχει ακόμη και σήμερα σημαντική θέση στην παραδοσιακή κοινωνία της Καρπάθου και στη δωδεκανησιακή διασπορά!

Η γιορτή των «Εφτά» τελείται, μέσα σε ατμόσφαιρα εορτασμού, το απόγευμα της έβδομης ημέρας από τον τοκετό του βρέφους και αποτελεί μια γοητευτική τελετουργία που σκοπό έχει την ένταξη του νεογέννητου στην κοινωνία. Οι συμμετέχοντες στην εορταστική βραδιά, με παρούσες όλες τις γενιές συγγενών και φίλων από το στενό οικογενειακό περιβάλλον του βρέφους, στολίζουν με την παρουσία τους τη χαρμόσυνη νυχτερινή γιορτή συνοδεύοντας τις ευχές τους με φρέσκα λουλούδια, σπιτικά γλυκά, ρούχα και χρυσά κοσμήματα.

Καθώς ο οικοδεσπότης υποδέχεται και καλωσορίζει τους συγγενείς και φίλους, η μητέρα ή η γιαγιά ξεκινούν να ετοιμάζουν το νεογέννητο για το “ταξίδι” στο νέο του περιβάλλον. Μετά την τελετή κάθαρσης, το λουτρό, ντύνουν το μωρό φορώντας του το καλύτερο πουκάμισο του πατέρα, αν είναι αγόρι, ή μια καινούργια γυναικεία ενδυμασία, αν είναι κορίτσι, και το ακουμπούν σ’ ένα μεταξωτό σεντόνι το οποίο κρατούν από τις άκρες αντικριστά δύο κοπέλες, οι «νανουρίστριες», οι οποίες το κουνούν δεξιά κι αριστερά, νανουρίζοντας αυτό με αυτοσχέδιες μαντινάδες, τα νανουρίσματα ή «βαυκαλήματα», όπως τα αποκαλούσαν στην αρχαιότητα. Τα μελωδικά αυτά δίστιχα, ξεκινούν συνήθως με επίκληση στις Μοίρες, τις οποίες καλούν να παρευρεθούν στα «Εφτά» του παιδιού και να το καλομοιράνουν, να του ευχηθούν καλοτυχία!

Να ’ρθουν οι Μοίρες σήμερα να το καλομοιράσουν
και ολονών μας οι ευχές επάνω του να πιάσουν.

Θεαματική στιγμή της λαϊκής τελετουργίας είναι το άναμμα των επτά κεριών. Η μητέρα, κορυφαία φιγούρα της εκδήλωσης, στερεώνει στο στεφάνι σκεύους, το οποίο περιέχει μέλι, επτά αναμμένα κεράκια. Καθώς τα τοποθετεί, τα ονοματίζει επιλέγοντας επτά ιερά πρόσωπα στα οποία τα αφιερώνει –την Παναγία, τον Χριστό, τον Ιωάννη τον Πρόδρομο και τέσσερις αγίους της επιλογής της, ενώ την ίδια ώρα η αγωνία της για το παιδί κλιμακώνεται περιμένοντας να δει ποιό απ’ όλα τα κεριά θα καεί πρώτο. Στη μυσταγωγική αυτή ατμόσφαιρα συντείνει και η φωνή πρωτότοκου εφήβου που απαγγέλλει ευλαβικά τρεις φορές το Σύμβολο της Πίστεως: «Πιστεύω εις έναν Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορα, …», γεμίζοντας με την παρουσία του Κυρίου την τελετή. Εκεί, κοντά με το Θεό, παρακολουθούν όλοι το γαλήνιο φως του πρώτου κεριού να λιώνει, να σβήνει, αναδεικνύοντας τον δια βίου προστάτη άγιο του νεογέννητου!

Η φαντασμαγορία του δρώμενου πυροδοτεί απερίγραπτες συγκινήσεις, χρωματίζοντας τη γιορτή των «Εφτά» με τα πιο όμορφα χρώματα: οι γονείς, οι συγγενείς και οι φίλοι ανταλλάσσουν ευχές και τρατάρονται μέλι, οι νέοι πυροβολούν στον αέρα γνωστοποιώντας στο χωριό το γεγονός, και οι γυναίκες, ντυμένες με την καρπαθιώτικη φορεσιά, τραγουδούν, σε πανηγυρική ατμόσφαιρα, μαντινάδες για την καλοτυχία, πρακτικές που αποτελούν μέρος του παραδοσιακού λαϊκού πολιτισμού των απανταχού Καρπαθίων.

Κομβικό σημείο της τελετουργίας είναι η παρασκευή της αλευράς, το γλύκισμα της γιορτής, το οποίο όλοι ανυπομονούν να απολαύσουν. Παρασκευάζεται με κρίθινο αλεύρι, αρωματικά μπαχαρικά, και πολύ ζεστό νερό. Όταν τα υλικά αναμειχθούν καλά μεταξύ τους, η γευστική αλευρά σερβίρεται στους φιλοξενούμενους φρεσκοψημένη, σε στρογγυλό πιάτο, με καρπάθικο μέλι ή βούτυρο στο κέντρο. Σύμφωνα με τις παραδόσεις, όλοι πρέπει να φάνε επτά πιρουνιές από την αλευρά και να ευχηθούν στο παιδί. Το υπόλοιπο γλυκό, με το μοναδικό άρωμα της μαστίχας, με νότες κανέλας και τριμμένο μοσχοκάρυδο, θα μείνει για τις τρεις Μοίρες, σιγοντάροντας τις αποφάσεις τους, οι οποίες θα ληφθούν αργά τη νύχτα όταν επισκεφθούν το βρέφος για να το καλομοιράνουν, να του δώσουν την ευχή τους.

Η μυρωδάτη αλευρά ξετρελαίνει όλους όπως και τα αυτοσχέδια δίστιχα, οι μαντινάδες, που συνοδεύουν το έθιμο. Τα λαϊκά αυτά ποιήματα αποτελούν την βάση της εορτής και είναι γεμάτα με ήχους και χρώματα από το νησί. Τους στίχους των τραγουδιών συνθέτει συνήθως η γιαγιά, μέσα από ένα ξεχείλισμα αγάπης για το εγγόνι της, και τα ερμηνεύει η ίδια “αγκαλιά” με μικρά κορίτσια, απογειώνοντας με την απλότητά της και τη τρυφερότητα στο βλέμμα την ήδη ζεστή ατμόσφαιρα του χώρου. Οι μελωδικές μαντινάδες, γεμάτες ομορφιά και σκέψη, χωρίς όργανα, καλούν τις Μοίρες να επισκεφθούν το σπιτικό τους, ντυμένες με χρυσά και μεταξωτά ρούχα, για να δώσουν στο παιδί τις εκλεκτές ευχές τους.

Ελάτε, μοίρες, στα εφτά και στο χρυσό ντυθείτε
και διαλεχτές να ’ναι οι ευχές που έχετε να πείτε.

Μετά την εντυπωσιακή τελετή, ο εορτασμός κορυφώνεται με το καρπαθιώτικο γλέντι, όπου γιορτάζουν αντάμα γύρω από ένα πλούσιο τραπέζι με πολλούς παραδοσιακούς μεζέδες και γλυκίσματα. Τραγουδούν και χορεύουν παραδοσιακούς χορούς, όπως τη σούστα, τον πάνω χορό, τον καλαματιανό και κρητικούς χορούς, υπό τους ήχους της λύρας και του λαούτου. Σύμφωνα με τις παραδόσεις, στο τέλος της γιορτής, οι γονείς προσφέρουν στους απερχόμενους από μια «μουρκούτα», δηλαδή μια μικρή πήλινη λεκάνη με αλευρά, προσφορά αγάπης για τη συμμετοχή τους στα «Εφτά», λίγο πριν ο καθένας αναχωρήσει για το σπίτι του.

«Εφτά» ονομάζεται στη λαϊκή παράδοση η έβδομη ημέρα από τη γέννηση του βρέφους, μια μέρα που οι Καρπάθιοι γιορτάζουν οικογενειακώς το γεγονός, απολαμβάνοντας τον πλούτο και το μεγαλείο των λαογραφικών τους παραδόσεων, τις οποίες μεταλαμπαδεύουν αβίαστα στα παιδιά τους. Το έθιμο τελείται επί αιώνες στο μικρό νησί και φτάνει μέχρι τις μέρες μας ως ένα πολυσήμαντο κοινωνικό γεγονός με αναλλοίωτες πολλές παλιές πρακτικές, συμβάλλοντας στη διατήρηση της λαογραφικής παράδοσης, η οποία αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της πολιτιστικής ταυτότητας της Καρπάθου.
Θεανώ Βλασοπούλου

ΠΗΓΕΣ:

Παναγιώτης Αλεξιάδης, Το έθιμο των “Εφτά” στην Κάρπαθο, [2021].

Πανεπιστήμιο Αιγαίου
https://hellanicus.lib.aegean.gr

https://www.willowiwps.gr

https://metafysiko.gr

Φωτογραφίες: Αρχείο Θ. Βλασοπούλου, Ιούλιος 2023.